Engin Doğru
Meyveler, insanlık tarihi boyunca yalnızca sofraları süsleyen, açlığı gideren ve bedeni besleyen yiyecekler olmamıştır. Her meyvenin kendine özgü bir hikâyesi, her ağacın gölgesinde saklı bir hatırası, her çekirdeğinde ise hayatın yeniden başlamasının bir sırrı vardır. Genelde meyvelere yüklenen sembolik anlamların temelinde, belki de onların içinde taşıdıkları tohumların sırrı yatmaktadır. Çünkü meyve, yalnızca dalından koparılan bir nimet değil, aynı zamanda geleceğe aktarılacak bir hayatın muhafazasıdır. Meyvenin içindeki çekirdek toprağa düştüğünde yeniden filizlenecek, büyüyecek, çiçek açacak ve bir gün tekrar meyve verecektir. Bu döngünün tekrar etmesi, insana kendi hayatını hatırlatır. Doğmak, büyümek, olgunlaşmak, yaşlanmak ve sonunda toprağa dönmek… Fıtratın bu sessiz döngüsünde insan, kendi varoluşunun izlerini bulur.
Bu nedenle meyveler, tarih boyunca halk hikâyelerine, masallara, destanlara, şiirlere, türkülere ve geleneklere konu olmuş; mitolojide, inanç dünyasında ve rüya yorumlarında kendilerine özel bir yer edinmiştir. Kimi zaman ölümsüzlüğün, kimi zaman aşkın ve güzelliğin, kimi zaman da bereketin ve soyun devamlılığının simgesi olmuşlardır. Elma, ceviz ve dut ise Türk kültüründe taşıdıkları anlamlar ve gündelik hayatımızdaki yerleriyle bu zengin dünyanın dikkat çeken üç meyvesidir.
Muradın, güzelliğin meyvesi: Elma
Elma, dünyanın en yaygın ve en eski kültürel geçmişe sahip meyvelerinden biridir. Görünüşü, rengi, kokusu ve tadıyla insanın dikkatini çeken bu meyve, yalnızca beslenme kültüründe değil, inanç ve semboller dünyasında da önemli bir yer edinmiştir. Türk mitolojisinde elma, kutsal ağaçların ve ölümsüzlük düşüncesinin çevresinde şekillenen hikâyelerde karşımıza çıkar. Elmanın insana gençlik, kuvvet ve uzun ömür kazandırdığına ilişkin inanışlar, onun sıradan bir meyvenin ötesinde değerlendirilmesine yol açmıştır. Türk kültüründe elma; erkek çocuk, murat, soyun devamlılığı, güzellik, verimlilik, ebediyet, gençlik, sağlık, sevgi, bağlılık, iyi niyet ve yaşam gibi pek çok kavramın sembolü olmuştur.
Bu anlam dünyasının izlerini geleneksel sanatlarımızda da görmek mümkündür. Halı ve kilim dokumalarından el örgülerine, yöresel giysilerden yazmalara kadar pek çok el sanatında elma ağacı, elma meyvesi ve çiçekli elma dalı motiflerine rastlanır. Elmanın güzel kokusu, albenili rengi ve biçimi, onu dokumalarda sevilen bir motif hâline getirmiş; kimi zaman bir desenin, kimi zaman da bir nakışın adı olmuştur.
Anadolu’nun pek çok yöresinde olduğu gibi Gümüşhane’de de elma, yalnızca bir meyve değil, mevsimlerin gelişini haber veren, evlerin kilerlerine kış kokusu taşıyan ve çocukluk hatıralarına karışan bir nimetti. Bir zamanlar Gümüşhane, elmanın iklimiydi. Toprağında yetişen elmalar; rengi, biçimi, kokusu ve kendine has lezzetiyle tanınırdı. Her çeşidin ayrı bir tadı, ayrı bir yetişme zamanı, ayrı bir saklanma usulü vardı. Gümüşhane denildiğinde elma çeşitleri arasında ilk akla gelenlerden biri hiç şüphesiz Göbek elmasıdır.
Göbek elması, sonbaharın son günlerinde, ekim ayının sonlarına doğru toplanırdı. Ancak onun asıl lezzetini bulması için biraz daha zamana ihtiyaç vardı. Havalar soğuyup sabah ayazları dalların üzerine çöktüğünde, dalında soğuğu yiyen elma kendine has bir sertlik kazanır, ısırıldığında çıtır çıtır ses çıkarırdı. Bu ses, yalnızca olgunlaşmış bir elmanın değil, Gümüşhane elmasının lezzetiydi.
Elmalar toplandıktan sonra evlerin elma damı olarak kullanılan serin bölümlerine alınır, burada bir süre olgunlaşmaya bırakılırdı. Olgunlaştıkça çevreye yayılan o kendine özgü elma kokusu, evin kilerinden oturma odalarına kadar ulaşırdı. Elma kokusu, kışın yaklaşmakta olduğunun habercisiydi.
Göbek elması meraklıları, elmalarını balık ağı olarak kullanılan torlara veya filelere koyarak kilere asar, bazen de evin kiler ve mutfağındaki tereklere özenle dizerlerdi. Böylece elmalar hem ezilmeden saklanır hem de kış boyunca sofralara taşınırdı. Kimi evlerde elma, misafire ikram edilmek üzere ayrılırdı.
Göbek elmasıyla ilgili anlatılan bir hikâye de Gümüşhane’nin eski geleneklerinden birini günümüze taşır. Rivayet edilir ki Gümüşhaneli genç bir kız, maharetini göstermek için bir göbek elmasını kabuğunu hiç koparmadan, yedi arşın uzunluğunda soymuş. Bu ustalığını ve hünerini göstermek amacıyla elma kabuğunu nişanlısına göndermiş. Bu belki bir sevgi gösterisi, belki de genç bir kızın ince el becerisini sergileme arzusuydu. Fakat her hâlükârda bir elmanın kabuğuna sığdırılan bu hikâye, geçmişin zarif gönül alışverişlerinden bir hatıra olarak hep anlatılagelmiştir.
Gümüşhane’de bir elmanın kabuğunu koparmadan soymak, bugün bize küçük bir maharet gibi gelebilir. Oysa geçmişte insanın el emeği, sabrı ve becerisi, gündelik hayatın içinde değer gören özelliklerdi. Bir elma, bazen bir gönül mektubuna; bir elma kabuğu ise sevdanın sessiz ifadesine dönüşürdü.
Sert kabuğun sakladığı güzellik: Ceviz
Ülkemizin zengin iklim çeşitliliği sayesinde verimli topraklarda hasat edilen meyveler, ekonomiye büyük katkı sağlıyor. Gümüşhane’de bu meyve ağaçlarından biri olan ceviz, hem beslenme kültürümüzde hem de gündelik hayatımızda önemli bir yere sahiptir. Sert kabuğunun ardında sakladığı lezzetli içiyle ceviz, geçmişten günümüze uzanan bir kullanım ve saklama geleneğinin parçası olmuştur.
Ceviz ağacının meyvesi kadar yaprağı, gövdesi ve kerestesi de insan hayatında çeşitli amaçlarla değerlendirilmiştir. Ceviz, besleyici özelliği ve uzun süre saklanabilmesi sayesinde özellikle kışlık yiyecekler arasında önemli bir yer edinmiştir. Yaprakları geleneksel halk hekimliğinde çeşitli amaçlarla kullanılmış; ağacının dayanıklı ve güzel dokulu odunu, mobilyacılıktan ev eşyalarına kadar pek çok alanda tercih edilmiştir. Hatta ceviz ağacının odunundan yapılan kaşıklar, geçmiş mutfak kültürünün kendine özgü eşyaları arasında yer almıştır.
Ceviz, tatlıların vazgeçilmez malzemelerinden biri olmasının yanında, Gümüşhane’de pestil ve kömenin en önemli unsurudur. Mutfağımızdaki tuzlu yemeklerde ve farklı yöresel tariflerde de kullanılır. Bir başka ifadeyle ceviz, Burma ve baklava gibi tatlıların yapımında kullanılmasının yanı sıra mutfağın pek çok alanına giren çok yönlü bir besin kaynağıdır.
Ceviz ağacının kendisi de kültürel belleğimizde ayrı bir yere sahiptir. Geniş dalları, heybetli gövdesi ve uzun ömrüyle bulunduğu yere köklü bir görünüm kazandırır. Gümüşhane’nin birçok yerleşiminde ceviz ağacı, evlerin bahçelerinde, yol kenarlarında, tarlalarda ve köy meydanlarında geçmiş kuşaklardan kalan canlı bir miras gibi yükselir.
Ceviz hasadı ise başlı başına bir imece geleneğidir. Elmanın aksine ceviz, dalından tek tek toplanmaz. Ağaçların yüksekliği ve dallarının yapısı nedeniyle uzun sırıklar veya değnekler kullanılır. Cevizin dışındaki yeşil kabuklar çatlamaya başladığında, ağacın dallarına vurularak meyvelerin yere düşmesi sağlanır. Bu işleme halk arasında ‘ceviz çırpmak’ denir. Ceviz çırpma zamanı, köy ve mahalle hayatında hummalı çalışma günlerinin başlangıcıdır.
Çırpılacak cevizler yamaçta ve suya yakınsa ağacının altına örtüler serilir. Dallardan düşen cevizler toplanır, yeşil kabuklarından ayrılır ve soğan çuvallarına doldurularak evlerin çatılarında kurutulmak üzere serilir. Çatıda çuvallarda bulunan cevizleri kargalara kaptırmamak için çocuklar da ceviz bekçiliği yapar. Ceviz çırpma işi genellikle aile bireylerinin ve komşuların yardımlaşmasıyla yapılır.
Cevizin bereketi, yalnızca ağacın dallarında değil, kök saldığı toprakların hafızasında saklıdır. Ceviz, kimi zaman kışlık ihtiyacımızın en kıymetli parçası, kimi zaman bayram sofralarının vazgeçilmezi, kimi zaman da bir avuç içinde paylaşılan dostluğun simgesidir. Nesilden nesile aktarılan bu kadim ağaç, bize yalnızca meyvesini değil; sabrı, paylaşmayı, tutumluluğu ve toprağa bağlı yaşamayı da öğretir.
Huzurun, bereketin, bolluğun adı: Dut
Türk kültüründe derin anlamlar taşıyan ağaçlardan biri de dut ağacıdır. Ülkemizin pek çok yerinde yetişen dut, hem meyvesi hem yaprağı hem de ağacının farklı kullanım alanlarıyla hayatın içine yerleşmiştir. Ancak dutun kültürümüzdeki yeri, yalnızca sağladığı faydalarla sınırlı değildir. O, aynı zamanda bereketin, üretkenliğin, uzun ömrün ve sürekliliğin sembollerinden biri olarak kabul edilmiştir.
Binlerce yıllık tarihî birikimin sağladığı zengin sosyal ve kültürel miras anlayışımızda dut ağacına zaman zaman evin ruhu gözüyle bakılmış; huzurun, bolluğun ve bereketin işareti sayılmıştır. Bu nedenle evlerin bahçelerine dut ağacı dikilmesi, yalnızca meyvesinden yararlanma düşüncesiyle açıklanamaz. Ağacın evi ve aileyi koruduğuna, bulunduğu yere bereket getirdiğine ilişkin inanışlar da bu geleneğin oluşmasında etkili olmuştur. Dut ağacının inanç dünyamızdaki yerini gösteren dikkat çekici anlatılardan biri de Hacı Bektaş Velî’nin Anadolu’ya gelişiyle ilgili menkıbedir.
Hacı Bektaş Velî’nin hayatını ve kerametlerini anlatan Velayetname’de, onun Hoca Ahmed Yesevî’nin izniyle Anadolu’ya gönderilişi hakkında bir rivayet yer alır. Anlatıya göre Hacı Bektaş Velî, Anadolu’ya gitmek üzere Ahmed Yesevî’den izin alır ve güneş doğmadan yola çıkar. O sırada Türkistan erenleri meydanda bir ateş yakmışlardır. Erenlerden biri, yanan ateşin içinden ucu yanmış bir odun parçasını alarak Anadolu’ya doğru fırlatır. Bunu yaparken de şöyle seslenir: “Anadolu’daki erenler ve gerçek erler bu eğsiyi tutsunlar. Türkistan erenlerinin Anadolu’ya bir er gönderdiğini bilsinler.”
Rivayete göre Anadolu’ya fırlatılan bu odun parçası, ucu yanmış bir dut ağacıdır. Konya’da bulunan Emir Cem Sultan’ın halifesi Hâka Ahmet Sultan, bu odunu yakalayarak Hacı Bektaş Dergâhı’nın önüne diker. Allah’ın yardımıyla kısa zamanda kök salıp büyüyen bu ağaç, zamanla manevi bağın sembolü hâline gelir.
Menkıbede Ahmed Yesevî’nin Hacı Bektaş Velî’ye söylediği kabul edilen sözler de bu yolculuğun manevi anlamını tamamlar: “Biz senin kısmetini Anadolu’da verdik. Git, o memleketi irşat et.” Bu anlatı, yalnızca bir ağacın dikiliş hikâyesi değildir. Türkistan ile Anadolu arasında kurulan manevi bağın, erenler geleneğinin ve tasavvuf kültürünün sembolik bir ifadesidir.
Dut ağacının Anadolu insanının hayatındaki yeri, elbette inanç ve menkıbelerle sınırlı kalmamıştır. Dut meyvesi taze olarak tüketilmiş, kurutularak kışlık yiyecekler arasında saklanmış; yaprakları ise ipek böcekçiliğinin temel besin kaynağı olarak değerlendirilmiştir.
Gümüşhane’de dutun yeri ise ayrı bir güzellik taşır. Çünkü dut, bu topraklarda yalnızca dalından koparılarak yenilen bir meyve değildir. Ondan köme, pekmez, pestil ve daha pek çok geleneksel yiyecek hazırlanır. Dutun özündeki tat, Gümüşhane mutfağında ustalıkla işlenerek kuşaktan kuşağa aktarılan bir lezzet mirasına dönüşür.
Dut pekmezi, uzun kış günlerinde sofralara taşınan doğal bir tat; pestil ve köme ise emeğin, sabrın ve yöresel mutfak bilgisinin ürünüdür. Bir dut ağacının meyvesinden başlayıp sofraya kadar uzanan bu yolculuk, Gümüşhane’nin geleneksel üretim kültürünün de önemli bir parçasını oluşturur.
Meyvelerin her birinin kendine özgü bir yapısı, dalından ayrılma biçimi ve olgunlaşma özelliği vardır. Bu farklılık, onların nasıl toplanacağını da belirler. Bu yöntemler, aynı zamanda kuşaklar boyunca aktarılan bir hayat tecrübesidir.
Elma toplanır, ceviz çırpılır, dut sallanır…
Üç meyve, üç ayrı yöntem, üç ayrı iş ve emek…
Elma narin bir meyvedir. Daldan koparılmaya çalışıldığında veya yere düştüğünde kolayca zedelenir, yaralanır. Ezilen elma kısa zamanda çürümeye başlar. Bu nedenle elmalar, dallarından toplanırken tek tek, elle ve dikkatle alınır. Sapından hafifçe bükülerek koparılır, zedelenmeden sepetlere yerleştirilir. Elma için gösterilen bu özen, onun narin yapısına duyulan saygının bir ifadesidir.
Ceviz ise sert kabuklu, dayanıklı ve yüksek dallarda yetişen bir meyvedir. Olgunlaşma döneminde dışındaki yeşil kabuk çatlamaya başladığında, uzun sırıklar veya çubuklarla dallara vurulur. Böylece cevizler yere düşürülür. Bu işleme çırpmak denir. Cevizin sert kabuğu, onun hasat biçimini de belirlemiştir.
Dut ise diğer ikisinden farklıdır. Küçük, yumuşak ve olgunlaştığında daldan kolayca ayrılan dutları tek tek toplamak oldukça zahmetlidir. Dallara sertçe vurmak, meyvelerin ezilmesine neden olur. Bu yüzden ağacın altına geniş bir örtü serilir. Dallar hafifçe sallanır, olgun dutlar örtünün üzerine dökülür. Böylece meyveler mümkün olduğunca zarar görmeden toplanır.
Bu üç kelime, insanımızın tabiatla kurduğu ilişkinin inceliğini gösterir: Toplamak, çırpmak ve sallamak… Her meyve için aynı yöntem uygulanmaz. Her ağacın, her dalın ve her mevsimin kendine özgü bir dili vardır. İnsan, bu dili öğrendiğinde tabiatla uyum içinde yaşamayı da öğrenir.
Elmanın toplanması, cevizin çırpılması, dutun sallanması… İlk bakışta yalnızca meyve hasadına ilişkin üç ayrı işlem gibi görünen bu ifadeler, aslında hayatın içinden süzülüp gelen derin bir düşünceyi de barındırır. Nitekim halk arasında söylenen şu söz, bu düşüncenin en güzel ifadelerinden biridir:
“Her işin, her insanın bir yöntemi, bir yaklaşım tarzı vardır; herkese ve her duruma aynı şekilde yaklaşılmaz.”
Bir elmayı çırparak toplamak mümkün değildir; cevizi tek tek toplamak zahmetlidir; dutu ise dalından koparmaya çalışmak çoğu zaman meyvenin ezilmesine neden olur. Her birinin kendine göre bir yöntemi vardır. İnsan ilişkileri de böyledir. Kimi insanla konuşarak, kimiyle sabır göstererek, kimiyle anlayış ve hoşgörüyle yol alınır.
Belki de geçmişte yaşayan insanlar, bu inceliği en iyi bilenlerdendi. Çünkü onlar tabiatı yalnızca seyretmez, onu dinler; ağaçların dilini, mevsimlerin işaretlerini ve toprağın bereketini anlamaya çalışırlardı. Bir elmanın kokusunda sonbahar mevsimini, bir dut dalında ise kadim geçmişin yüzyıllara uzanan kültürü saklıdır.
Meyveler dalından kopar, mevsimler geçer, ağaçlar yaşlanır. Fakat onların anlattığı hikâyeler kolay kolay kaybolmaz. Çünkü her meyvenin içinde bir tohum, her ağacın gölgesinde bir hatıra, her geleneğin içinde ise geçmişten geleceğe uzanan bir hayatın bilgisi vardır. Bir elmanın kabuğunda sabır, bir cevizin kabuğunda emek, bir dut tanesinde bereket saklıdır. Her şeyin kendine özgü bir zamanı, bir yolu ve bir dili vardır. Yeter ki insan, o dili anlamayı unutmasın.